Temir tanqisligi va kamqonlik: ferritin tahlili va temirni to'g'ri ichish

Kamqonlik va temir tanqisligi: farqi nimada

Kamqonlik (anemiya) — qonda gemoglobin yoki qizil qon hujayralari me'yordan kam bo'lgan holat. Gemoglobin kislorodni o'pkadan to'qimalarga tashiydi, shuning uchun u kamaysa, tana «kislorod ochligi»ni sezadi. Temir tanqisligi esa tanadagi temir zaxirasi tugay boshlagan holat. Ular bir narsa emas.

NIH ODS temir tanqisligi bosqichma-bosqich rivojlanishini tushuntiradi. Avval zaxira — ferritin kamayadi, gemoglobin hali normal bo'ladi. Keyin qizil qon hujayralari hosil bo'lishi qiyinlashadi. Va faqat oxirgi bosqichda gemoglobin pasayib, temir tanqisligi kamqonligi paydo bo'ladi. Demak, odamda kamqonlik bo'lmasa ham, temir zaxirasi allaqachon tugagan bo'lishi mumkin.

Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma'lumotiga ko'ra, temir tanqisligi kamqonlikka olib keladigan eng keng tarqalgan ozuqaviy sabab. Lekin yagona sabab emas: B12 vitamini, foliy kislota, A vitamini yetishmasligi, infeksiyalar, surunkali yallig'lanish va irsiy qon kasalliklari (masalan, talassemiya) ham kamqonlik beradi. Shuning uchun «kamqonlik bor, demak temir ichaman» degan mantiq har doim ham to'g'ri emas. B12 bilan bog'liq kamqonlik haqida alohida maqola bor.

O'zbekistonda va dunyoda raqamlar

JSST baholashicha, dunyo bo'yicha 15–49 yoshli ayollarning taxminan 30 foizi, homilador ayollarning 37 foizi va 6–59 oylik bolalarning 40 foizi kamqonlikdan aziyat chekadi. Eng zaif guruhlar: kichik bolalar, hayz ko'radigan qizlar va ayollar, homilador va yaqinda tug'gan ayollar.

O'zbekiston bo'yicha Jahon banki JSST ma'lumotlar bazasidan keltirgan baholash: 2023 yilda 15–49 yoshli ayollarning 30,4 foizida, homilador ayollarning 35,6 foizida kamqonlik bo'lgan. Ya'ni taxminan har uchinchi ayol. Bu dunyo o'rtacha ko'rsatkichiga yaqin, lekin baribir katta raqam. Bu raqamlar modelga asoslangan baholash ekanini va aniq bir viloyat yoki oila holatini aks ettirmasligini ham hisobga oling.

Kim ko'proq xavf ostida:

• Hayzi ko'p keladigan ayollar — NHS bo'yicha bu temir tanqisligining eng keng tarqalgan sabablaridan biri.
• Homiladorlar — qon hajmi ortadi, temirga ehtiyoj kuniga 27 mg gacha ko'tariladi.
• Tez-tez farzand ko'rgan ayollar, emizish davri.
• Go'shtni kam yeydiganlar va vegetarianlar — o'simlikdagi temir yomonroq so'riladi.
• Oshqozon-ichakdan qon yo'qotadiganlar — yara, gemorroy, ibuprofen yoki aspirinni uzoq ichish.
• Muntazam qon topshiradiganlar — NIH bo'yicha ularning 25–35 foizida temir tanqisligi rivojlanadi.

Belgilar: nimaga e'tibor berish kerak

NHS va JSST sanagan asosiy belgilar:

• charchoq, quvvatsizlik;
• hansirash, ayniqsa harakatda;
• yurak tez urishini sezish;
• teri va ko'z, og'iz shilliq qavatining oqarishi;
• bosh og'rig'i, bosh aylanishi;
• qo'l-oyoqning sovuq bo'lishi.

Kamroq uchraydigan belgilar: quloqda shovqin, ta'm o'zgarishi, qichishish, tilning og'rishi, sochning ko'p to'kilishi, lab burchaklarida yorilish, tirnoqlarning qoshiqsimon bo'lib qolishi, yutishning qiyinlashishi, «bezovta oyoqlar» sindromi. Ba'zilarda g'ayrioddiy narsalarni — muz, qog'oz, bo'r, kesakni yegisi keladi (pika).

Bu belgilarning hammasi boshqa sabablardan ham bo'lishi mumkin: qalqonsimon bez muammolari, depressiya, uyqu yetishmasligi, yurak kasalligi. Soch to'kilishining sabablari haqida alohida maqolada yozamiz. Xulosani faqat qon tahlili beradi — shifokorga murojaat qiling.

Tahlil: gemoglobin, ferritin va boshqalar

Gemoglobin

NIH ODS keltirgan chegaralar: 10 yoshdan katta odamda gemoglobin 120 g/l (12 g/dl) dan, 10 yoshgacha bolalarda 110 g/l (11 g/dl) dan past bo'lsa, temir tanqisligi kamqonligiga gumon qilinadi. Homiladorlikda chegara 110 g/l. Ammo gemoglobin kech pasayadi va u temir tanqisligiga xos emas.

Ferritin

Ferritin — tanadagi temir zaxirasini ko'rsatadi. NIH ODS bo'yicha bu temir tanqisligini aniqlashning eng samarali va arzon tahlili, chunki u kamqonlik boshlanishidan ancha oldin pasayadi. Mo'ljal:

• ferritin 30 mkg/l (ng/ml) dan past — temir tanqisligiga ishora;
• 10 mkg/l dan past — temir tanqisligi kamqonligiga ishora.

JSST ham 2020 yilda ferritinni temir holatini baholash uchun alohida qo'llanma bilan tavsiya qildi.

Shuning uchun shifokor ko'pincha umumiy qon tahlili (gemoglobin, eritrotsitlar o'lchami), ferritin, ba'zan zardob temiri, transferrin to'yinganligi va C-reaktiv oqsilni birga buyuradi. Agar sabab aniq bo'lmasa, NHS bo'yicha najasda yashirin qonni tekshirish yoki mutaxassisga yuborish ham mumkin — ayniqsa erkaklarda va menopauzadan keyingi ayollarda, chunki ularda temir tanqisligi ko'pincha qon yo'qotish belgisi.

Ovqatdan temir: choy masalasi

Temir ovqatda ikki shaklda bo'ladi. Gem temir — go'sht, jigar, parranda, baliqda; u yaxshi so'riladi. Gem bo'lmagan temir — dukkaklilar, ko'katlar, don, quruq mevalarda; uning so'rilishi ovqat tarkibiga qattiq bog'liq. NIH ODS ma'lumotiga ko'ra, go'sht, baliq va C vitamini bor aralash ratsiondan temirning 14–18 foizi, vegetarian ratsiondan esa 5–12 foizi so'riladi. Shu sababli vegetarianlarga temir 1,8 baravar ko'p kerak.

Kattalar uchun tavsiya etilgan kunlik me'yor: 19–50 yoshli erkaklarga 8 mg, ayollarga 18 mg, homiladorlarga 27 mg, 51 yoshdan keyin hammaga 8 mg.

NHS temirga boy mahsulotlar qatorida go'sht, to'q yashil bargli ko'katlar, dukkaklilar (loviya, no'xat, yasmiq) va quritilgan mevalarni, jumladan quritilgan o'rikni sanaydi. O'zbek dasturxoni uchun bu tanish: go'shtli taomlar, mosh va loviyali sho'rvalar, ko'kat, o'rik va mayiz.

Choy, qahva va sut

Bu bizda eng muhim mavzu. Ovqatdan keyin choy ichish odati juda kuchli, lekin choydagi polifenollar gem bo'lmagan temirning so'rilishini keskin kamaytiradi. 1999 yilgi tadqiqotda (Hurrell va hamkasblar) non bilan ichilgan qora choy temir so'rilishini 79–94 foizga kamaytirgan. Qahva, kakao va o'tli choylar (yalpiz, romashka) ham shunday ta'sir qilgan, kuchi polifenol miqdoriga bog'liq bo'lgan. Ko'k choy alohida o'rganilmagan, lekin unda ham polifenollar ko'p, shuning uchun u ham so'rilishni kamaytirishi kutiladi.

NHS temir tanqisligida choy, qahva, sut va sut mahsulotlarini kamaytirishni maslahat beradi. Choyni butunlay tashlash shart emas: uni ovqat bilan birga emas, ovqatdan va temir tabletkasidan bir-ikki soat keyin ichish amaliy yechim bo'ladi.

C vitamini yordam beradi

C vitamini (askorbin kislota) gem bo'lmagan temirning so'rilishini oshiradi. NHS temir tabletkasidan keyin apelsin sharbati ichish so'rilishga yordam berishi mumkinligini yozadi. Ovqatda ham shu qoida: mosh sho'rva yoki ko'katli taomga pomidor, bulg'or qalampiri, limon yoki ko'k piyoz qo'shing.

Temir preparatini qanday ichish: kun ora va boshqa qoidalar

Nega kun ora?

So'nggi o'n yildagi eng qiziq kashfiyotlardan biri — gepsidin gormoni bilan bog'liq. Jigar temir dozasiga javoban gepsidin ishlab chiqaradi va u keyingi temirning ichakdan so'rilishini to'sadi.

2015 yilda Moretti va hamkasblar temir zaxirasi past, ammo kamqonligi yo'q 54 nafar yosh ayolda o'tkazilgan tadqiqot shuni ko'rsatdi: 60 mg va undan katta doza ichilgandan keyin gepsidin 24 soat davomida baland turadi va ertasi kungi dozaning so'rilishi 35–45 foizga kamayadi. Dozani olti baravar oshirish so'rilgan temirni atigi uch baravar oshirgan.

2017 yilda Lancet Haematology jurnalida chiqqan tadqiqotda (Stoffel va hamkasblar) 40 ayolning bir guruhi 14 kun har kuni, ikkinchisi 28 kun kun ora 60 mg temir ichgan — ya'ni umumiy doza bir xil. Kun ora ichganlarda umumiy so'rilgan temir ko'proq bo'lgan: 175 mg ga qarshi 131 mg. Dozani kuniga ikki marta bo'lib ichish esa foyda bermagan, faqat gepsidinni oshirgan. 2020 yilda xuddi shu guruh temir tanqisligi kamqonligi bor 19 ayolda ham kun ora berilgan doza yaxshiroq so'rilishini tasdiqladi.

Muhim cheklov: bu tadqiqotlar kichik, so'rilishni o'lchagan, gemoglobin qancha tez tiklanishini emas. Kun ora yoki har kuni, qancha doza va necha oy — buni davolovchi shifokor belgilaydi. NHS ma'lumotiga ko'ra, temir tabletkalari odatda taxminan 6 oy ichiladi, keyin nazorat tahlili qilinadi.

Boshqa amaliy qoidalar

• Kalsiydan alohida. NIH ODS kalsiy temir so'rilishiga xalaqit berishi mumkinligini, shuning uchun alohida kalsiy va temir qo'shimchalarini kunning turli vaqtlarida ichishni maslahat beradi. Qatiq va sutni ham tabletka bilan bir vaqtda ichmang.
• Choy va qahvadan oraliq. Yuqorida aytganimizdek, kamida bir-ikki soat.
• Ovqat masalasi. Och qoringa so'rilish yaxshiroq, lekin ko'ngil aynishi va qorin og'rig'i ko'proq. NHS nojo'ya ta'sir bezovta qilsa, tabletkani ovqat bilan yoki ovqatdan keyin ichishni tavsiya qiladi — ichmay qo'ygandan ko'ra shu yaxshiroq.
• Elementar temirga qarang. NIH bo'yicha temir fumarat massasining 33 foizi, sulfat 20 foizi, glyukonat 12 foizi elementar temir. Yorliqda elementar temir miqdori yozilganini tekshiring.
• Nojo'ya ta'sirlar. Qabziyat yoki ich ketishi, qorin og'rig'i, jig'ildon qaynashi, ko'ngil aynishi, najasning qorayishi. Najasning qora bo'lishi temir ichganda odatiy hol, lekin qorin og'rig'i bilan birga kuchli bo'lsa, shifokorga ayting.

Vitamin va minerallarni qachon, nima bilan ichish haqida umumiy qoidalar alohida maqolada jamlangan.

Dorilar bilan o'zaro ta'sir

NIH ODS sanagan asosiy o'zaro ta'sirlar:

• Levotiroksin (qalqonsimon bez gormoni) — temir uning so'rilishini kamaytiradi; yo'riqnomalarda ular orasida kamida 4 soat oraliq tavsiya etiladi.
• Levodopa (Parkinson kasalligi va bezovta oyoqlar sindromi uchun) — temir uning so'rilishini kamaytiradi.
• Proton pompasi ingibitorlari (omeprazol kabi) — oshqozon kislotasini kamaytirib, ovqatdagi temir so'rilishini pasaytirishi mumkin.

Shuningdek, kuniga 25 mg va undan ko'p temir sink so'rilishini kamaytiradi. Xinolon va tetratsiklin guruhidagi antibiotiklar ham temir bilan birikadi — antibiotik ichayotgan bo'lsangiz, vaqtni farmatsevt bilan kelishing.

Nega o'zboshimcha temir ichmaslik kerak

Temir — «qancha ko'p, shuncha yaxshi» bo'lmagan minerallardan. Tana ortiqcha temirni chiqarib yuborishning faol yo'liga ega emas.

Gemoxromatoz. NIH ODS bo'yicha bu irsiy kasallikda ichak ovqatdan ortiqcha temir so'radi va u jigar, yurak, oshqozon osti bezida to'planadi. Bunday odam «charchoq uchun» temir ichsa, zarar ko'radi. Gemoxromatoz Yevropa kelib chiqishidagi odamlarda ko'proq uchraydi, boshqa xalqlarda kamroq, lekin baribir bor.

Boshqa turdagi kamqonlik. Agar kamqonlik B12 tanqisligi, surunkali kasallik yoki talassemiya kabi irsiy holatdan bo'lsa, temir muammoni hal qilmaydi va asl sababni yashirib qo'yishi mumkin.

Yuqori chegara. NIH ODS bo'yicha 14 yoshdan katta odamlar uchun kunlik yuqori chegara 45 mg elementar temir. Bu chegara shifokor tanqislikni aniqlab, davolash uchun tayinlagan dozalarga taalluqli emas — u faqat nazorat ostida oshiriladi.

Homilador ayollar, bolalar, buyrak yoki jigar kasalligi bor odamlar va doimiy dori ichadiganlar temir dozasini faqat shifokor bilan kelishishi kerak. Homiladorlikdagi temir va boshqa vitaminlar haqida alohida maqola bor.

Nimadan boshlash kerak: qisqa reja

1. Tahlil topshiring. Umumiy qon tahlili va ferritin — shifokor kerak deb topsa, boshqa ko'rsatkichlar ham. Natijani shifokor bilan muhokama qiling.
2. Sababni qidiring. Hayzning ko'p kelishi, oshqozon-ichak muammolari, ovqatlanish — temir ichishdan oldin nima uchun yetishmayotganini aniqlash muhim.
3. Dasturxonni o'zgartiring. Go'sht, jigar, dukkaklilar, ko'kat, quritilgan o'rik; ularga C vitaminiga boy sabzavot qo'shing.
4. Choyni ovqatdan ajrating. Ovqatdan va tabletkadan kamida bir-ikki soat keyin iching.
5. Preparatni shifokor tavsiyasi bilan iching. Doza, kun ora yoki har kuni, muddat — shifokor qarori. Kalsiy, sut va qalqonsimon bez dorisidan oraliqni saqlang.
6. Nazorat tahlilini unutmang. Tiklanish oylab davom etadi; zaxira to'lganini ferritin ko'rsatadi.

Vitaboom katalogining temir bo'limida turli shakldagi temir preparatlari, ayollar vitaminlari bo'limida esa temirli komplekslar bor. Elementar temir miqdori va shaklni tahlil natijangizga qarab shifokoringiz bilan tanlang.