Immunitet uchun vitaminlar: kuz-qishda nima haqiqatan ishlaydi, nima — reklama

Immunitetni «oshirib» bo'lmaydi, lekin qo'llab-quvvatlash mumkin

Avval bitta muhim tushunchani aniqlab olaylik. Immun tizimi tovush tugmasi emas — uni «baland qilib» qo'yish shart emas. Haddan tashqari faol immun javob allergiya yoki autoimmun kasalliklarda ko'rinadi va bu yaxshi narsa emas. Bizga kerak bo'lgan narsa boshqa: tizim to'g'ri ishlashi uchun unga zarur xom ashyo yetishsin.

C vitamini, D vitamini, sink, temir, A vitamini, oqsil — bularning hammasi immun hujayralar ishida qatnashadi. Biror moddaning tanqisligi bo'lsa, uni to'ldirish haqiqatan foyda beradi. Tanqislik bo'lmasa, ustiga yana qo'shish odatda sezilarli farq qilmaydi. Quyidagi tadqiqot natijalarini o'qiyotganda shu mantiqni yodda tuting: kimga foyda bo'lgani, kimga bo'lmagani.

Shuni ham aytib o'tish kerak: oddiy shamollash viruslar keltirib chiqaradigan, odatda o'zi o'tib ketadigan kasallik. NHS ma'lumotiga ko'ra, odam taxminan 1–2 haftada tuzaladi. Shuning uchun har qanday vosita bilan erishiladigan farq odatda bir-ikki kun atrofida bo'ladi — katta natija kutmang.

C vitamini: shamollashga qarshi foydasi qancha

C vitamini va shamollash haqidagi bahs 70 yildan beri davom etadi. Eng ishonchli javobni Cochrane tizimli sharhi beradi (Hemila va Chalker, 2013). Unda kuniga kamida 200 mg C vitamini platsebo bilan solishtirilgan o'nlab tadqiqotlar birlashtirilgan.

Natijalar:

• Shamollash ehtimoli. Oddiy aholida (10 708 kishi) muntazam C vitamini shamollash xavfini deyarli o'zgartirmagan: xavf nisbati 0,97.
• Og'ir jismoniy yuklama ostidagilar. Marafonchilar, chang'ichilar va subarktika mashg'ulotidagi askarlarda (598 kishi) xavf taxminan ikki baravar kamaygan.
• Davomiylik. Har kuni muntazam ichganda shamollash kattalarda o'rtacha 8 foizga, bolalarda 14 foizga qisqargan.
• Kasal bo'lgandan keyin boshlash. Shamollash boshlangach ichilgan C vitamini bo'yicha izchil foyda topilmagan.

Oddiy tilda: agar shamollash odatda 7 kun davom etsa, muntazam C vitamini uni taxminan yarim kunga qisqartirishi mumkin. Bu bor, lekin katta farq emas. Mualliflar oddiy aholiga profilaktika maqsadida muntazam C vitamini ichishni asoslangan deb hisoblamagan. Shu bilan birga, u arzon va xavfsiz bo'lgani uchun har kim kasallik boshida o'zida sinab ko'rishi mumkinligini ham yozgan.

Qancha kerak va qayerdan olinadi

NIH ODS bo'yicha kattalar uchun tavsiya etilgan kunlik me'yor erkaklarga 90 mg, ayollarga 75 mg. Chekadiganlarga kuniga yana 35 mg ko'proq kerak. Bir dona o'rtacha apelsinda taxminan 70 mg, yarim stakan xom shirin qalampirda 95 mg bor. Ya'ni meva va sabzavotni har kuni yeydigan odam me'yorni ovqatdan bemalol oladi. Qishda limon, mandarin, karam, na'matak damlamasi — oddiy va tanish manbalar.

Kattalar uchun yuqori xavfsiz chegara kuniga 2000 mg. Katta dozalar ich ketishi, ko'ngil aynishi va qorin og'rig'iga sabab bo'lishi mumkin. Buyrakda tosh bo'lganlar va temir to'planishi kasalligi (gemoxromatoz) bor odamlar katta dozalarni shifokor bilan kelishishi kerak. Katta dozalar haqidagi afsonalar haqida alohida maqola bor.

Sink: pastilkalar va ehtiyotkorlik

Sink haqida eng ko'p tilga olinadigan g'oya — u burun-tomoqda virusning ko'payishini sekinlashtiradi. Shuning uchun tadqiqotlarda u ko'pincha so'riladigan pastilka yoki sirop shaklida berilgan: sink tomoqda uzoqroq turishi kerak.

Eng yangi Cochrane sharhida (2024, 34 tadqiqot, 8526 ishtirokchi) natijalar ancha ehtiyotkor:

• Profilaktika. Sinkni oldindan muntazam ichish shamollash xavfini kam yoki umuman kamaytirmasligi mumkin (xavf nisbati 0,93, dalil sifati past).
• Kasallik boshida. Shamollash boshlanganda sink ichilsa, kasallik o'rtacha 2,4 kunga qisqarishi mumkin. Lekin tadqiqotlar bir-biridan juda farq qiladi va dalil sifati past.
• Nojo'ya ta'sirlar. Sink olganlarda og'izda yoqimsiz ta'm, ko'ngil aynishi kabi yengil nojo'ya ta'sirlar platsebodagidan ko'proq bo'lgan.

NIH ODS keltirgan 2021 yilgi meta-tahlilda (28 tadqiqot, 5446 kishi) sinkli mahsulot olganlarda belgilar platsebodagiga qaraganda o'rtacha 2 kun oldin o'tib ketgan, ammo kunlik og'irlik farq qilmagan. NIH xulosasi: sink pastilka yoki sirop shaklida, kasallik boshlanishi bilan olinganda davomiylikni qisqartirishi mumkin, lekin og'irlikni kamaytirmaydi. Optimal doza, shakl va qabul tartibi hali aniq emas.

Sink va dorilar: sink xinolon (masalan, siprofloksatsin) va tetratsiklin guruhidagi antibiotiklar bilan ichakda birikib, ikkalasining ham so'rilishini kamaytiradi. NIH ODS antibiotikni sinkdan kamida 2 soat oldin yoki 4–6 soat keyin ichishni maslahat beradi. Penitsillamin bilan oraliq kamida 1 soat bo'lishi kerak. Tiazid diuretiklari esa sinkning siydik bilan chiqishini oshiradi. Kundalik me'yor kattalar uchun erkaklarga 11 mg, ayollarga 8 mg. Sinkning boshqa jihatlari haqida sink haqidagi maqolada batafsil yozamiz.

D vitamini: kimga foydasi ko'proq

Qishda D vitamini kamayishi va shu paytda nafas yo'li infeksiyalari ko'payishi tasodif emasmi, degan savol ko'p tadqiqotlarga sabab bo'lgan.

2017 yilda BMJ jurnalida Martineau va hamkasblar 25 ta randomizatsiyalangan tadqiqotni (11 321 kishi, 0 dan 95 yoshgacha) har bir ishtirokchi darajasida tahlil qilishdi. D vitamini o'tkir nafas yo'li infeksiyasi xavfini umumiy hisobda kamaytirdi (imkoniyatlar nisbati 0,88). Foyda kuniga yoki haftasiga bir marta ichilganda ko'rindi, katta bir martalik dozalarda esa yo'q. Eng katta farq boshlang'ich darajasi juda past (25 nmol/l dan kam) odamlarda bo'ldi: ularda xavf deyarli uch baravar kamaygan.

2021 yilda xuddi shu guruh tahlilni yangiladi: 46 tadqiqot, 75 mingdan ortiq ishtirokchi. Umumiy foyda saqlanib qoldi, lekin juda kichik edi: D vitamini guruhida 61,3 foiz, platsebo guruhida 62,3 foiz kishi kamida bir marta infeksiya bilan og'rigan. Himoya asosan kundalik 400–1000 IU dozalarda va 1–15 yoshli bolalarda kuzatildi. Jiddiy nojo'ya ta'sirlar bo'yicha guruhlar farq qilmadi.

Xulosa: D vitamini shamollashga qarshi «qalqon» emas, lekin tanqisligi bor odam uchun qishda uni to'ldirish mantiqli. Toshkentda qishki quyosh, 25(OH)D tahlili va xavfsiz dozalar haqida D vitamini haqidagi maqolamizda batafsil yozganmiz. Kattalar uchun yuqori chegara kuniga 4000 IU ekanini unutmang.

Ekinatseya, buzina va boshqa «immunitet» mahsulotlari

Ekinatseya

Cochrane sharhi (2014) 24 ta ikki tomonlama yashirin tadqiqotni (4631 kishi) ko'rib chiqqan. Profilaktika tadqiqotlarining birortasida ham shamollash soni bo'yicha ishonchli farq topilmagan. Hammasini birga hisoblaganda xavf 10–20 foizga kamayish ehtimoli ko'rinadi, ammo mualliflar buning amaliy ahamiyati shubhali ekanini yozadi. Davomiylik bo'yicha yetti tadqiqotdan faqat bittasi foyda ko'rsatgan. Muammolardan biri — «ekinatseya» nomi ostida turli o'simlik turlari, qismlari va ekstraktlari sotiladi, ular tarkibi bo'yicha bir-biridan juda farq qiladi.

AQSh Milliy qo'shimcha va integrativ salomatlik markazi (NCCIH) ekinatseya ba'zi odamlarda, jumladan bolalarda, allergik reaksiya berishi mumkinligini ogohlantiradi. U immunosupressiv dorilar bilan o'zaro ta'sir qilishi nazariy jihatdan mumkin. Allergiyaga moyil, autoimmun kasalligi bor yoki immunitetni pasaytiruvchi dori ichadigan odamlar uni shifokor bilan maslahatlashmasdan boshlamasligi kerak.

Buzina (Sambucus nigra, elderberry)

Buzina siroplari so'nggi yillarda juda mashhur bo'ldi. NCCIH ma'lumotiga ko'ra, bu borada tadqiqotlar soni oz va ba'zi dastlabki natijalar gripp yoki shamollash belgilarini yengillashtirishi mumkinligini ko'rsatadi, xolos. AQSh FDA va Federal savdo komissiyasi buzina mahsulotlarini COVID-19 ga qarshi samarali deb asossiz reklama qilgan kompaniyalarga nisbatan choralar ko'rgan. Xom yoki pishmagan buzina mevasi, barglari va poyasida ko'ngil aynishi, qusish va kuchli ich ketishiga sabab bo'luvchi zaharli moddalar bor — uyda o'zingiz xom mevadan damlama tayyorlamang. Homiladorlik va emizish davrida xavfsizligi yaxshi o'rganilmagan.

Ko'p tarkibli «immunitet komplekslari»

Bunday mahsulotlarda odatda C vitamini, D vitamini, sink va o'simlik ekstraktlari birlashtiriladi. Ularni tanlashda reklama so'ziga emas, yorliqdagi miqdorlarga qarang. Sink 40 mg dan, D vitamini 4000 IU dan, C vitamini 2000 mg dan oshmasin. Agar siz alohida multivitamin ham ichsangiz, dozalarni qo'shib hisoblang.

Asosiy himoya: uyqu, ovqat, emlash va gigiyena

Qo'shimchalar haqida shuncha gapirdik, lekin eng kuchli dalillar boshqa joyda.

Uyqu. 2015 yilgi tajribada 164 sog'lom ko'ngilli bir hafta davomida bilakdagi qurilma bilan uyqusi o'lchandi, keyin burniga shamollash virusi tomizildi. Kechasi 5 soatdan kam uxlaganlarda shamollash ehtimoli 7 soatdan ko'p uxlaganlarga nisbatan taxminan 4,5 baravar yuqori bo'lgan. Hech bir vitamin bunday farq ko'rsatmagan.

Gripp emlashi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) gripp oldini olishning asosiy usuli emlash ekanini ta'kidlaydi. Har yili emlash ayniqsa homiladorlar, 6 oylikdan 5 yoshgacha bolalar, 65 yoshdan kattalar, surunkali kasalligi borlar va tibbiyot xodimlari uchun tavsiya etiladi. Emlash haqida o'z poliklinikangiz shifokoridan so'rang.

Gigiyena. JSST qo'lni muntazam yuvish, yo'talganda og'iz-burunni yopish, kasal odamlar bilan yaqin aloqadan qochish va betob bo'lsangiz uyda qolishni maslahat beradi. Oddiy eshitiladi, lekin mavsumda ishlaydigan narsa shu.

Ovqat. Oqsil (go'sht, tuxum, dukkaklilar, qatiq va suzma), meva-sabzavot, yong'oq va urug'lar — immun tizimi uchun kerakli moddalarning aksariyati shulardan keladi. Qishda dasturxon non, osh va choy bilan cheklanib qolmasligi muhim.

Antibiotik, qachon shifokorga borish kerak

Shamollash viruslardan bo'ladi. NHS eslatadi: antibiotiklar shamollash belgilarini kamaytirmaydi va tuzalishni tezlashtirmaydi, ular faqat bakterial infeksiyaga ta'sir qiladi. Dorixonadan o'zboshimcha antibiotik olib ichish foyda bermaydi, aksincha nojo'ya ta'sir va antibiotiklarga chidamlilik xavfini oshiradi.

NHS quyidagi hollarda shifokorga murojaat qilishni maslahat beradi:

• harorat 3 kundan ortiq baland turaversa yoki juda baland bo'lsa;
• belgilar kuchayib borsa;
• nafas qisishi yoki ko'krak og'rig'i paydo bo'lsa;
• shamollash 10 kundan keyin ham yaxshilanmasa;
• yo'tal 3 haftadan ortiq davom etsa;
• sizda diabet, yurak, o'pka yoki buyrak kasalligi bo'lsa yoki immunitetingiz pasaygan bo'lsa;
• bolangizning ahvoli sizni xavotirga solsa.

Homiladorlar, kichik bolalar, keksalar va doimiy dori ichadiganlar har qanday qo'shimchani — hatto «tabiiy» siropni ham — boshlashdan oldin shifokor yoki farmatsevt bilan maslahatlashsin.

Kuz-qish uchun qisqa reja

1. Uyquni birinchi o'ringa qo'ying. Kechasi kamida 7 soat — bu pul talab qilmaydigan va dalili kuchli «immunitet vositasi».
2. Gripp emlashi haqida o'ylang, ayniqsa xavf guruhida bo'lsangiz yoki uyda chaqaloq, homilador yoki keksa odam bo'lsa.
3. Ovqatdan boshlang. Har kuni meva-sabzavot va oqsil. C vitamini me'yorini ovqatdan olish qiyin emas.
4. D vitaminini tekshiring. Ko'chada kam bo'lsangiz yoki xavf guruhida bo'lsangiz, shifokor bilan qishki D vitamini haqida gaplashing.
5. Sinkni maqsadli ishlating. Shamollash boshlanganda qisqa muddatga pastilka sinab ko'rish mumkin, lekin uzoq muddat yuqori dozada ichmang va antibiotik bilan oraliqni saqlang.
6. Ekinatseya va buzinadan katta natija kutmang. Ichishga qaror qilsangiz, allergiya va dorilar bilan o'zaro ta'sirini hisobga oling.

Vitaboom katalogida C vitamini, sink, immunitet komplekslari va shamollash mavsumi uchun mahsulotlar alohida bo'limlarda jamlangan. Tanlashda yorliqdagi dozalarga qarang va shubha bo'lsa shifokoringiz yoki dorixonadagi farmatsevt bilan maslahatlashing.